AI maakt cyberaanvallen sneller en grootschaliger: is jouw instelling daarop voorbereid?

Kunstmatige intelligentie verandert het cyberdreigingslandschap. Niet omdat er nieuwe vormen van cybercriminaliteit zijn ontstaan, maar omdat bestaande aanvalsmethoden sneller, goedkoper en toegankelijker zijn geworden. Wat verandert er precies en wat betekent dat voor jouw instelling? In dit eerste artikel van een driedelige reeks over AI lees je hoe cyberaanvallen zich ontwikkelen en welke risico's dat met zich meebrengt.

De inzet van AI bij cyberaanvallen vergroot de druk op de digitale weerbaarheid. Tegelijkertijd zijn de budgetten voor cybersecurity binnen onderwijs en onderzoek vaak beperkt. Daarom wordt het steeds belangrijker om inzicht te hebben in de veranderende risico's en de juiste beveiligingsprioriteiten te stellen.

Bekende dreigingen, nieuwe realiteit

De motieven van cybercriminelen veranderen nauwelijks. Wel passen ze hun methoden aan zodra een nieuwe technologie dat mogelijk maakt. Phishing, ransomware en identiteitsfraude zijn bekende dreigingen waar je als instelling al jaren mee te maken hebt. Wat AI verandert, is vooral de economie van de aanval: cybercriminelen kunnen sneller te werk gaan, tegen lagere kosten en met minder technische kennis dan voorheen.

Om te begrijpen wat dat voor onderwijs en onderzoek betekent, helpt het om eerst te kijken naar een ontwikkeling die al ruim voor de opkomst van AI begon: de professionalisering van cybercriminaliteit.

Cybercrime-as-a-Service

Al jaren voor de opkomst van generatieve AI had de criminele onderwereld een volwaardige diensteneconomie ontwikkeld. Ransomware-as-a-service, phishingkits, gestolen inloggegevens en gehuurde botnets: alles was beschikbaar op gespecialiseerde marktplaatsen, vaak compleet met klantenservice en gebruikersreviews. Cybercriminelen hoefden nauwelijks technische kennis te hebben om een geavanceerde aanval uit te voeren.

Voor de onderwijs- en onderzoeksector betekende dat al een verhoogd risico: instellingen zijn aantrekkelijke doelwitten vanwege hun grote gebruikersbestanden, waardevolle onderzoeksdata en relatief open IT-omgevingen. Ransomware-aanvallen op universiteiten en hogescholen zijn dan ook geen uitzondering meer, maar een bekend patroon.

AI automatiseert aanvalstechnieken

AI voegt een nieuwe dimensie toe aan deze al geprofessionaliseerde criminele infrastructuur. Phishing-as-a-service wordt effectiever doordat AI overtuigende, gepersonaliseerde berichten genereert, in correct Nederlands en afgestemd op de ontvanger. De ontwikkeling van malware verloopt sneller doordat AI wordt gebruikt bij het schrijven, testen en aanpassen van code. Ook kunnen aanvallers AI inzetten om het zoeken naar kwetsbaarheden te automatiseren, op een schaal die voorheen onmogelijk was.

In september 2026 waarschuwden zeven Nederlandse overheidsorganisaties, waaronder de AIVD, MIVD en NCSC, in een gezamenlijk statement voor de toenemende cyberdreigingen door AI. Kwaadwillenden gebruiken AI om aanvalstechnieken te automatiseren, te versnellen en efficiënter te maken. Daarvoor zijn niet eens de meest geavanceerde AI-modellen nodig: ook met bestaande en makkelijk toegankelijke modellen zijn deze aanvallen al mogelijk.

Het Anthropic Threat Intelligence Report van september 2026 illustreert dit met concrete cijfers. Bij één van de onderzochte aanvallen wisten cybercriminelen binnen drie uur met één gestolen ontwikkelaarstoken de volledige administratieve controle over een cloudomgeving te verkrijgen. Dit voorbeeld laat zien hoe AI de tijd die nodig is voor een aanval drastisch kan verkorten. Voorheen werden aanvallers beperkt door het aantal uren in een dag, maar die beperking heeft AI weggenomen.

Drie verschuivingen tegelijk

De combinatie van een al geprofessionaliseerde criminele infrastructuur en de mogelijkheden van AI leidt tot drie gelijktijdige verschuivingen die direct invloed hebben op de digitale weerbaarheid van jouw instelling:

1. Snelheid: de tijd tussen het bekend worden van een kwetsbaarheid en het moment waarop aanvallers die actief misbruiken, wordt steeds korter. Weken worden dagen, dagen worden uren. Voor instellingen die hun patchmanagement niet strak genoeg geregeld hebben, neemt het risico daardoor snel toe. Hoe langer je systemen kwetsbaar blijven, hoe groter het risico dat aanvallers daarvan profiteren.
2. Schaal: één aanvaller kan met behulp van AI-agents tegelijkertijd honderden organisaties aanvallen, data exfiltreren en toegang tot systemen doorverkopen. De drempel om meerdere instellingen tegelijk aan te vallen is drastisch verlaagd.
3. Toegankelijkheid: voorheen vereisten geavanceerde aanvallen vaak veel specialistische kennis, waardoor ze waren voorbehouden aan statelijke actoren en hooggespecialiseerde criminelen. Dat is niet langer het geval. AI verlaagt de technische drempel, waardoor de groep potentiële aanvallers significant groter is geworden.

Geen IT-vraagstuk meer

De Security Awareness Meting van SURF uit 2026 laat zien dat AI-gebruik onder medewerkers en studenten sneller groeit dan het beleid van instellingen kan bijhouden. Dat is precies waar aanvallers misbruik van maken: nieuwe technologie, onduidelijke grenzen, en gebruikers die niet altijd weten wat veilig is.

De AIVD en haar partners zijn daarom duidelijk: digitale weerbaarheid is niet alleen een technische kwestie, maar ook een organisatorische en culturele. Dat geldt zeker voor instellingen die cybersecurity lange tijd als een technische aangelegenheid hebben beschouwd dat losstaat van de primaire processen. Cybersecurity vraagt om betrokkenheid van de hele organisatie - van bestuurders en IT-professionals tot onderzoekers, docenten en studenten; het is geen IT-probleem dat ergens in een kelder kan worden opgelost.

Heeft jouw instelling de basis op orde?

Een sterk digitaal fundament wordt daarmee steeds belangrijker. Juist nu aanvallers sneller en op grotere schaal kunnen opereren, is het belangrijk om je organisatie daarop voor te bereiden:

• Breng in kaart hoe AI de cyberrisico's voor jouw instelling verandert. Kijk kritisch naar je bestaande beveiligingsmaatregelen, bepaal waar de grootste kwetsbaarheden zitten en stel prioriteiten.
• Zorg voor goed patchmanagement, een zo klein mogelijk aanvalsoppervlak, multifactorauthenticatie, logging en monitoring.

Wanneer je de basis op orde hebt, sta je in deze nieuwe realiteit aanzienlijk sterker.

Neem voor advies contact op met het Security Expertise Centrum via sec@surf.nl